Bob gwanwyn, mae golygfa gyfarwydd yn dychwelyd i’r dyfroedd oddi ar arfordir Sir Benfro wrth i filoedd o Huganod ddychwelyd i’w cytref ar Ynys Gwales, un o ynysydd môr pwysicaf Cymru.
5 min read
Ar ôl treulio misoedd y gaeaf yn ddyfroedd de Ewropeaidd ac Affricanaidd, mae’r adar trawiadol hyn bellach yn dychwelyd i’r ynys greigiog fechan hon i fagu eu cywion – arwydd sicr bod tymor yr adar môr ar fin dechrau ar hyd arfordir Cymru.
Mae Ynys Gwales yn un o'r cytrefi Huganod mwyaf yn y byd, gyda miloedd o barau yn ymgynnull yma bob blwyddyn i fridio. Nid yn hir yn ôl, yn ystod uchafbwynt y tymor, ymddangosai'r ynys bron yn wyn i gyd, o bellter - wedi'i orchuddio gan adar yn sefyll efo'i gilydd ar draws y creigiau.
Mae Huganod ymhlith yr adar môr mwyaf trawiadol i'w gweld ar hyd ein harfordiroedd. Gyda lled adenydd sy'n gallu cyrraedd bron i ddau fetr, maent yn hofran yn rhwydd uwchben y tonnau cyn plymio'n ddramatig i'r môr wrth hela pysgod. Gall y plymio syfrdanol hyn gyrraedd cyflymder o fwy na 60 milltir yr awr wrth i'r adar daro mewn i lwyth o bysgod o dan wyneb y dŵr.
Er gwaethaf treulio misoedd ymhell i ffwrdd yn Arfordir yr Iwerydd – gyda rhai yn teithio mor bell â Phortiwgal a Gorllewin Affrica – mae llawer o Huganod yn dychwelyd gyda manwl gywirdeb gwirioneddol i'r union un safle nythu bob blwyddyn. Mae parau yn ail-gwrdd gydag arddangosfa croeso nodweddiadol, gan estyn eu gyddfau tuag at y nenfwd a thapio eu pigau'n ysgafn mewn defod sy'n helpu i gryfhau eu cwlwm agosrwydd tymor hir.
Mae'r sain a'r symudiad o amgylch yr ynys yn cynyddu'n gyflym wrth i fwy o adar gyrraedd. Mae'r Huganod yn dechrau adeiladu eu nythod gyda gwymon a deunyddiau eraill, tra bod yr awyr yn llenwi gyda llif cyson o adar yn hedfan rhwng y gytref a'u mannau bwydo cyfagos.
Am ddegawdau mae Ynys Gwales wedi bod yn un o'r safleoedd pwysicaf yn y byd ar gyfer Huganod. Cyn 2022, roedd yr ynys yn gartref i'r drydedd gytref fwyaf, gyda thua 36,000 o barau'n nythu - bron i 10% o boblogaeth y byd.
Ond yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae'r gytref wedi wynebu her fawr. Yn 2022, fe darodd achos difrifol o Ffliw Adar Pathogenig Iawn (HPAI) ar gytrefi adar môr ledled y DU ac Ewrop. Ar Ynys Gwales, roedd yr effaith yn drawiadol, gyda phoblogaeth y Huganod yn gostwng dros 50% mewn ychydig fisoedd yn unig.
Er bod y gytref bellach yn sefydlog, mae'r adferiad hyd yma wedi bod yn araf. Cofnododd arolygon yn 2025 tua 17,000 o barau bridio ar yr ynys – atgof clir o ba mor agored i niwed y gall hyd yn oed y cytrefi adar môr mwyaf fod.
Er gwaethaf yr heriau hyn, mae hefyd arwyddion o wydnwch. Bob gwanwyn, mae miloedd o Huganod yn dychwelyd yn ffyddlon i glogwyni a llethrau creigiog Ynys Gwales, gan ailadeiladu eu nythod ac ailsefydlu eu cytref brysur. Mae'r ynys hefyd yn dod yn fwyfwy pwysig i rywogaethau eraill, gyda nifer y Gwylogod yn cynyddu yn y blynyddoedd diweddar. Yn 2025, cofnodwyd dros 8,000 o unigolion.
Er bod Ynys Gwales yn gorwedd sawl milltir i ffwrdd o'r arfordir ac nad yw ar agor i ymwelwyr, mae dychweliad adar môr fel y rhain yn atgof pwerus o'r rhan hollbwysig mae ynysoedd alltraeth Cymru a'i moroedd cyfoethog yn chwarae i fywyd gwyllt.
Wrth i'r gwanwyn ddatblygu, bydd Ynys Gwales unwaith eto'n troi'n un o ddinasoedd adar môr prysuraf yn y Gogledd Iwerydd. Ac mae pob aderyn sy'n dychwelyd yn rhan o stori sydd dal i ddatblygu. Am y tro, mae eu dychweliad yn ein hatgoffa fod ynysoedd ac arfordiroedd gwyllt Cymru yn parhau i fod yn safleoedd hanfodol i rai o adar mwyaf eiconig y môr.
.jpg){kind=small}
